Pakketjes rouw

Al sinds mijn schoonmoeder is overleden, weet ik dat mijn schoonvader zo nu en dan pakketjes moet maken. Dit rouwritueel was voor mij tot nu toe vrij mysterieus. Het leek me mooi, maar ik begreep er weinig van. Afgelopen zaterdag was het weer zover. En eindelijk kon ik het ritueel met eigen ogen aanschouwen. En vooral ook: wat het voor mijn schoonvader betekent.

Pakketjes dus. Denk niet aan DHL-pakketjes, maar eerder aan een klein kerstpakket. Er zijn verschillende momenten waarop die pakketjes gemaakt en uitgedeeld worden nadat iemand is overleden. Op de dag van de begrafenis, drie, negen en veertig dagen nadat iemand is overleden, zes maanden erna, een jaar erna, en uiteindelijk elk jaar tot zeven jaar na overlijden. Al die momenten zijn een verwijzing naar belangrijke momenten in het Christelijk Orthodoxe geloof. De pakketjes worden gemaakt door de familie die rouwt, en gaat naar mensen die zij kennen en het goed kunnen gebruiken.

Op 30 mei moest het weer gebeuren. 5 pakketjes zou m’n schoonvader voor deze gelegenheid maken. Hij noemde het al een keer begin april, en begin mei begon het dan echt. Hij ging op bezoek bij de vrouw van een overleden vriend. In het pakket dat zij zou krijgen moest kleding dus het was wel zo handig als ze de kleding ook mooi vond en zou passen. Hij bracht geld naar haar huis (vier trappen op – vier trappen af – vier dagen spierpijn) en na het shoppen bracht ze de kleding naar ons huis, zodat het bij de rest van haar pakket kon. De andere vier pakketten kon mijn schoonvader zelf samenstellen, want daar kwam alleen eten en drinken in. Een ding moest hij bestellen bij de kerk: colivă, zoetigheid gemaakt van tarwekorrels.

Gedurende de hele maand mei, lag er een briefje op z’n tafel. Er stond een boodschappenlijstje op waar af en toe wat bij kwam, en dan weer wat werd afgestreept. Ook zag ik hem regelmatig met een soort klein picknickmandje in de weer. Even dacht ik dat elk pakketje in een mandje ging, maar het was voor iets anders, zou later blijken. De pakketjes waren eigenlijk gewoon plastic tasjes. De week voorafgaand aan 30 mei was hij elke dag in de weer. Naar de supermarkt, afstrepen, naar de markt, afstrepen, nog een keer naar de markt voor de laatste spulletjes die vers moesten blijven, afstrepen. En op de dag zelf bracht Dani hem, nog voordat wij wakker waren, met alle spullen die hij de afgelopen weken had gekocht in grote Kauflandtassen, naar de kerk. Een prachtig kerkje in een klooster boven op de heuvel vanaf waar je heel Târgoviște kunt zien. Wij gingen zelf een paar uur later, want onze spanningsboog is nou eenmaal nog niet zo getraind als het gaat om Roemeense kerkdiensten.

30 mei was niet zomaar een dag. Het was Sâmbăta morților, Zaterdag van de doden. De zaterdag voor Pinksteren en één week voor de sterfdag van m’n schoonmoeder. In het klooster was het dus druk. Iedereen die rouwt, kan op deze dag zijn pakketjes laten zegenen, inclusief colivă. Er heerste een ontspannen sfeer. We liepen rondjes door het klooster. Er speelden kinderen, er zaten mensen te bidden, er werden grapjes gemaakt. Op grote houten tafels stonden tientallen borden met colivă, prachtig versierd, allemaal anders. Mijn schoonvader wees trots naar die van ons: Dumitru V stond er op een briefje. Het gebed zoemde door luidsprekers de tuin in. We staken kaarsjes aan voor de levenden en de doden en wachtten tot het twaalf uur ’s middags was. Dat was het moment waarop alle priesters naar buiten kwamen om de pakketjes en de colivă’s te zegenen.

In zwarte gewaden kwamen ze de kerk uit en liepen op de tafels af. De toeschouwers moesten om de tafels gaan staan en samen brachten ze de tafels in beweging. Op en neer, op en neer, terwijl de priesters hun gebed uitspraken en wijn sprenkelden over de borden vol zoetigheid. Toen het stilviel zetten ze de tafels weer neer en nam ieder z’n eigen colivă mee. M’n schoonvader in het mandje dat hij zo zorgvuldig had schoongemaakt. Daar was het dus voor. Naar huis gingen we nog niet, onze volgende stop was het kerkhof.

Een van de priesters ging met ons mee in de auto. Het mandje met de colivă op schoot, een keurige bruinleren tas naast zich. Gelukkig was het een kleine man, hij kon er makkelijk bij. Op het kerkhof nam mijn schoonvader de Kauflandshoppers mee naar het graf. Ook de priester nam zijn bagage mee. Bij het graf van m’n schoonmoeder haalde hij een klein EHBO-kistje uit z’n tas. Daar bleken geen pleisters in te zitten maar een bakje voor een wierooktablet en een brander. Hij zette alles neer, stak z’n wierook aan en begon te zingen.

 Achter ons scharrelden twee straathonden, de rest van het kerkhof was verlaten. Mijn schoonvader maakte foto’s, maar de priester onderbrak zijn gebed om hem te vertellen dat hij nu wel moest opletten. Foto’s konden later wel. Hij zong weer verder en ik zag ’m heel even spieken om de naam van m’n schoonmoeder goed op te nemen in het gebed. Met de wierook sloeg hij kleine kruisjes, en wij deden stilletjes mee.

Toen moesten we dichterbij komen. De priester gaf het mandje met de colivă aan Dani, en mijn schoonvader, de jongens en ik moesten het ook vasthouden. Samen lieten we het op en neer gaan, zoals de tafels ook waren opgetild in het klooster. Ondertussen sprak de priester zijn zegeningen uit. Hij pakte een plastic flesje wijn uit z’n bruine tas en sprenkelde er wat van over de colivă. “Maar…” begon Mingus, en hij keek naar z’n broertje. Ik gebaarde zonder woorden dat dit niet het moment was. De rest van de wijn werd uitgesprenkeld over het graf. De inhoud van de Kauflandtassen werd nog gezegend en dat was dat.

Eenmaal thuis was m’n schoonvader kapot. Maar hij was nog niet klaar. De colivă verdeelde hij over kleine plastic bakjes en zorgvuldig deed hij er telkens een plastic lepel bij. Niet alles ging op, want wij mochten er ook nog van eten. Mingus keek naar de dikke papprut die nu tevoorschijn was gekomen vanonder de laag suiker, en was zichtbaar blij dat hij geen gluten meer mocht eten. Elis bedankte na één hap hartelijk en ging er snel vandoor. Ik vond het niet vreselijk vies, maar moest errrg lang kauwen voor mijn hele bakje leeg was.

Mijn schoonvader en Dani klommen nog een keer in de auto om de pakketjes uit te delen. De vier trappen kon mijn schoonvader er niet meer bijhebben op deze drukke dag, dus Dani bracht het pakket naar de vrouw van de vriend. De rest werd uitgedeeld aan buren. Toen ze thuiskwamen stortte mijn schoonvader in bed en we zagen hem de rest van de dag niet weer.

Zoveel werk had ik mijn schoonvader het hele jaar nog niet zien doen. En nu ik er eindelijk een keer bij was, zag ik dat dit precies de kracht is van het ritueel. Praktisch bezig zijn, volgens vaste stappen, bracht beweging in z'n dag. Bovendien zorgen de pakketjes op een natuurlijke manier voor contact dat van twee kanten moeilijk kan zijn na een overlijden. In het geval van mijn schoonouders, was het mijn schoonmoeder die de sociale contacten onderhield. Na haar dood kon hij gemakkelijk totaal vereenzamen. Maar deze praktische handelingen en verplichte sociale momenten zorgden ervoor dat hij toch in actie kwam en mensen zag. Dat heeft hem de afgelopen jaren veel goeds gedaan denk ik.

Tafel vol colivă

Op zondagochtend zie ik hem pas weer. “Hoe gaat het?” vraag ik. “Spierpijn gekregen van gister?” Hij lacht en zegt: “Ja, zoveel staan is op mijn leeftijd niet makkelijk. Maar ik ben heel blij dat alles goed is gegaan.” En daarmee bevestigt hij mijn gevoel. Wat het allemaal betekent in het Orthodoxe geloof ontgaat mij nog steeds voor een heel groot deel. Maar wat het doet voor mijn schoonvader is duidelijk. Houvast en menselijk contact. Precies het verschil tussen alleen zijn en eenzaam zijn. Het geloof en alle rituelen die erbij horen, hielden en houden mijn schoonvader letterlijk en figuurlijk op de been. Een fijne zekerheid.

En waar we verder achter kwamen? Zelfs van gezegend eten, kun je teveel eten. Dani moest de rest van de dag namelijk ook flink bijkomen. Niet van het ritueel, maar van de rest van de colivă die hij bij gebrek aan hulp helemaal in z’n eentje heeft opgegeten…